#

ارگ علیشاه | ارژنگ24

ارگ علیشاه | ارژنگ24

ارگ علیشاه | ارژنگ24

ارگ تبریز (علی شاه) نام یک بنای تاریخی در تبریز است. این ارگ یکی از بلندترین دیوارهای تاریخی کشور و نماد شهر تبریز است و در مرکز شهر تبریز، در ضلع جنوبی تقاطع خیابان امام خمینی و فردوسی قرار دارد. ارگ تبریز توسط خواجه تاج الدین علی شاه بنا شده است. این بنا بر اثر زمین لرزه و گذر زمان تا حدودی تخریب شده است. در محوطهٔ ارگ، آثار تاریخی ارزشمندی همچون «مدرسهٔ نجات» که به عنوان یکی از نخستین مدارس ایران به شمار می رفت و نیز «سالن تئاتر شیر و خورشید» قرار داشت که پس از شروع برنامهٔ تخریب و تبدیل ارگ تبریز به مصلای بزرگ تبریز از سال ۱۳۶۰ و در زمان امامت جمعهٔ آیت الله ملکوتی، بخش اعظمی از ارگ توسط جهاد سازندگی با بولدوزر و مواد منفجره ویران شده است.
ارگ علیشاه یکی از قدیمی‌ترین نمادهای تبریز و جاذبه‌های تاریخی به یادگار مانده از دوره ایلخانی است که بر اثر حوادث طبیعی و گذر زمان حال و روز چدان خوشی ندارد.

ارگ علیشاه با قدمتی ۷۰۰ ساله، یکی از بلندترین و قدیمی‌ترین دیوارهای تاریخی کشور و همچنین از جمله مهم‌ترین جاهای دیدنی تبریز است. بنا به نقل قول‌ها و یادداشت‌های جهانگردان تاریخی، ارگ علیشاه تنها بنای مرتفع شهر تبریز بوده که حتی از دوردست دیده می‌شده است.
به عبارت دیگر، این دیوار تنها قسمت به‌جای‌مانده از دیوارهای عظیم و محراب بسیار بلند شبستان جنوبی این مسجد است و شاهدی بر شکوه و آبادانی این بنای بی‌نظیر به شمار می‌رود. البته پیش‌تر در محوطه این ارگ، آثار تاریخی ارزشمندی مانند «مدرسه‌ی نجات» که یکی از نخستین مدارس ایران به‌شمار می‌رفت و همچنین سالن تئاتر قرار داشت؛ اکنون از این بناهای تاریخی فقط چند تصویر به‌ جای‌ مانده است. این یادگار ارزشمند تاریخی در سال ۱۳۱۰ توسط وزرات فرهنگ و هنر با شماره ۱۷۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آشنایی با ارگ علیشاه | بخشی از دیوار مدائن
در قلب شهر تاریخی تبریز، بقایای بسیاری از بناهای تاریخی را می توان پیدا کرد؛ سازه هایی که در دوران مختلف ساخته شده و بر غنای تاریخی و معماری این شهر زیبا افزوده اند. یکی از معروفترین این بناها ارگ علیشاه بود که در سده هشتم هجری در میان بافت تاریخی تبریز و میدان قدیم آن، قامت راست کرد و بر شکوه و جلال آن افزود. البته آنچه که اکنون در تبریز مشاهده می شود، تنها بازمانده های ایوان جنوبی سازه علیشاه است که با 33 متر ارتفاع، تنها گوشه ای از عظمت بنای اولیه را نشان می دهد.

روایت های متفاوتی از هدف ساخت این بنا وجود دارد؛ برخی دلیل ساخت آن را ایجاد مسجدی عظیم به دستور تاج الدین علیشاه گیلانی (وزیر مقتدر سلطان محمد خدابنده الجایتو، که بیشتر به نام جیلانی معروف است) در دوره ی ایلخانی می دانند. اما برخی بر اساس تحقیقات دیگری که بر پایه کاوش های دکتر سرفراز (1) انجام شده، سازه کنونی ارگ را نه یک مسجد که یک آرامگاه می دانند.
ارگ علیشاه ارژنگ24

ارگ علیشاه بلندترین بنای آجری شهر تبریز است که عرض دهانه ایوان آن 30 متر و دیواره هایی با عرض 10.5 متر دارد. مهمترین ویژگی ارگ علیشاه که با نام های طاق علیشاه، مسجد علیشاه، ارگ تبریز و یا ارک علیشاه نیز شناخته می شود، طاق بزرگ آن است که عرضی بیشتر از طاق کسری (2) دارد و آن را از دیگر بناهای تاریخی ایران متمایز کرده است.

در پانزدهم دی ماه 1310 خورشیدی، ارگ تبریز و محوطه باستانی آن با شماره 170 و با عنوان مسجد علیشاه در فهرست آثار تاریخی ملی ایران به ثبت رسید. به تاریخ 29 خرداد 1357 نقشه حریم استحفاظی قانونی و ضوابط حفاظتی و نگهداری از آن، مورد تایید شورای حفاظت آثار تاریخی اداره کل حفاظت آثار تاریخی قرار گرفت.
ثبت ملی ارگ علیشاه
دوران قاجار با تمام بدی ها و تلخی هایی که برای ایران زمین به ارمغان آورده بود با دخالت انگلیسی ها به پایان رسید و آخرین سلسله پادشاهی در ایران آغاز به کار کرد. در سال 1310 هجری شمسی بالاخره مسئولین ایرانی اهمیت تاریخی ارگ را درک کردند و آن را در زمره آثار ملی ایران ثبت کرده و به کاربری نظامی آن پایان دادند. آنچه دوره پهلوی برای ارگ داشت، تخریب پیوست هایی بود که در زمان حکومت قاجار ایجاد شده بود. پارک باغ ملت نیز در محوطه جنوبی ارگ در سال های 1353 هجری شمسی تا 1357 هجری شمسی در دوره محمدرضا شاه پهلوی به مجموعه اضافه شد.

ارگ علیشاه ارژنگ24

معماری ارگ علیشاه
بنای ارگ علیشاه یکی از شاهکارهای هنر معماری ایران به شمار می‌رود که عظمت آن در هنر معماری ایران و به عنوان نمونه‌ای از بنای اسلامی، کم‌نظیر است. ساخت این بنا در سال ۷۱۶ هجری قمری به دستور تاج‌الدین علیشاه گیلانی آغاز و در سال ۷۲۴ به اتمام رسید. سبک معماری این بنا با توجه به نظرات استاد پیرنیا (به شیوه آذری بوده) و معمار آن استاد فلکی تبریزی یاد شده است. شیوه آذری، سبکی در معماری ایرانی پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است.

این شیوه، سبک مغول یا ایرانی - مغول نیز نامیده می‌شود که در دوره‌ی حکومت ایلخانان بر ایران (۶۵۴-۷۳۶ق /۱۲۵۶ -۱۳۳۶م) رواج یافت. در ساخت این بنا، ساروج و مصالح ساختمانی بادوام استفاده شده است. این بنا نیز مانند سایر آثار تاریخی از زلزله ویرانگر قرن دهم شهر تبریز در امان نمانده و بخش اعظم مجموعه ارگ در این پدیده طبیعی فروریخته است. با این حال بخشی از دیوارهای بلند این مجموعه بر جای ماند تا یادگار پایداری در برابر این پدیده طبیعی مهیب باشد، گرچه شکستگی بزرگی در بدنه ارگ از این زلزله پدیدار شد.
بقایای موجود بنا به صورت سه دیوار بلند است که به شكل ایوان دیده می‌شود. قسمت مسقف مسجد بوده و در حقیقت تشکیل‌دهنده‌ی ایوان طاق‌پوش و طاق استوانه‌ای عظیمی است. این بخش، شبستان و عنصر اصلی مسجد علی‌شاه به‌شمار می‌رفته‌ است. عرض این بنای به جا مانده ۳۰ متر و ارتفاع آن ۲۶ متر است.

ارگ علیشاه ارژنگ24

عرض هر یک از این دیوارها نیز ۱۰ متر و داخل آنها مرکب از دو دیوار عریض است که توسط طاق‌هایی به هم اتصال یافته‌اند. البته در حفاری‌های انجام گرفته این نکته مشخص شده است که ۷ متر از دیوارها زیر خاک قرار دارد.
راه های دسترسی
رفتن به ارگ علیشاه در گذشته به دلیل قامت بلند آن به آسانی انجام می گرفته و از هر نقطه از تبریز، بنای ارگ به خوبی نمایان می شده است اما با گذشت زمان و اضافه شدن بناهای بلند به بافت شهری و در محاصره قرار گرفتن ارگ با دیگر سازه های امروزی، دیگر یافتن ارگ به آسانی گذشته نیست.

با ماشین شخصی: برای رسیدن به ارگ علیشاه می توان از ماشین شخصی استفاده کرد. بعد از رسیدن به تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی باید راه خود را به سمت میدان ساعت و خیابان امام پیدا کنید. ارگ بلند تبریز در خیابان امام قرار دارد و می توانید از کوچه های اطراف آن برای پارک خودروی خود استفاده کنید.

با وسایل نقلیه عمومی: چنانچه تمایل داشته باشید در تبریز با استفاده از وسایل نقلیه عمومی به گشت و گذار بپردازید می توانید از خطوط اتوبوس یا تاکسی استفاده کنید. اتوبوس های بی آرتی (تندرو) وسیله ای مناسب و راحت برای رسیدن به ارگ هستند. شما می توانید در ایستگاه بی آر تی شریعتی یا در ایستگاه بی آر تی میدان ساعت پیاده شوید و با اندکی پیاده روی خود را به سازه ارگ برسانید. علاوه بر آن خطوط فرعی اتوبوسرانی نیز در خیابان طالقانی واقع در سمت راست ارگ ایستگاه دارد.

آدرس: آذربایجان شرقی، تبریز، خیابان امام، کوچه ارگ، سازه ارگ علیشاه

با ارژنگ24 بنای تاریخی را ببین.

16 اردیبهشت 1399 ۱۳۶

نمایش مجله های مشابه