#

تخت فولاد اصفهان

تخت فولاد اصفهان

تخت فولاد اصفهان

تخت فولاد که بیانگر هویت تاریخی و مذهبی اصفهان است در خود آثار تاریخی اسلامی مانند حجاری، خطاطی، معماری و … را جای داده است. آنچنانکه باعث ایجاد فضایی معنوی شده است.

چرا به تخت فولاد نامیده شد؟
«تخت فولاد» در جنوب شرقی اصفهان به مساحت تقریبی ۷۵ هکتار قرار دارد و همردیف گورستان‌هایی چون «بقیع» در مدینه منوره و «وادی السلام» در نجف اشرف از متبرک‌ترین قبرستان‌ها در میان مسلمانان به شمار می‌رود. در منابع تاریخی از این گورستان بجز تخت فولاد با عناوینی چون «لسان الارض» و «بابا رکن الدین» (به دلیل وجود مقبره و تکیه بابا رکن الدین شیرازی، از مشاهیر عرفان قرن هشتم هجری و از شاگردان شرف الدین داود بن محمود قیصری) نیز یاد شده است.
در کتاب «نصف جهان فی تعريف الاصفهان» آمده است که در لسان الارض، قبری موجود است که به قبر «يوشع نبی» شهرت دارد. در واقع وجود اين قبر نيز در ناحيه لسان الارض قدمت اين منطقه را به پيش از اسلام باز می‌گرداند. تا قبل از صفویان این منطقه مکانی برای اجتماع دراویش بوده و خانقاهی هم در آن احداث کرده بودند که به نام آرامگاه بابا رکن‌الدین شناخته می‌شد. در زمان صفویه در کنار این قبرستان، کاروانسرایی احداث شد که آخرین منزلگاه کاروان‌هایی بوده که از جنوب وارد اصفهان می‌شده‌اند. از این کاروانسرا هنوز هم آثاری وجود دارد.

گوشه‌ای از اسامی بزرگان مشهور در تخت فولاد
بزرگان دین و علوم شرعی: سید محمدباقر چهارسوقی (مشهور به صاحب روضات)، حجت‌الاسلام محمدتقی فقیه احمدآبادی، صاحب کتاب شریف «مکیال المکارم»، میرزا ابوالمعالی کلباسی، آقا جمال خوانساری، از شاگردان محمدتقی مجلسی و صاحب کتاب‌هایی چون «مبدا و معاد»، «جبر و اختیار»، «شرح زیارت جامعه» و «عقاید النسا یا کلثوم ننه»، ملأ محمد اسماعیل خواجویی (از علمای مشهور عصر افشاری)، ملأ محمد حسین فشارکی، سید ابوالجعفر خادم الشریعه، میرزا یحیی مدرس بیدآبادی، آقا سید فضل الله بهشتی (پدر شهید آیت‌الله دکتر سید محمد بهشتی)، سید محمدباقر درچه‌ای، آقا حسین خوانساری، شیخ اسدالله فهامی، ملاحسینعلی تویسرکانی، سید رضی الدین محمد حسینی شیرازی، میر محمدباقر خاتون آبادی، ملأ محمدبن عبدالفتاح تنکابنی، بهاالدین محمدفاضل اصفهانی، محمدجواد صدرعاملی، میرزا بدیع موسوی درب امامی، ملأ عبدالکریم گزی، شیخ احمد بیدآبادی، سیداسدالله مستجاب الدعواتی (بنیانگذار مدرسه صدریه اصفهان) و...

بزرگان دین و فلسفه: میرفندرسکی، میرزا جهانگیرخان قشقایی، آخوند کاشی (از مهم‌ترین مدرسان حکمت صدرایی در حوزه اصفهان و استاد بزرگانی چون آقارحیم ارباب و آیت‌الله سید حسن مدرس) ملاحسن آرندی نایینی، آقارحیم ارباب (از فیلسوفان برجسته مکتب اصفهان و از هم‌بحثان مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی و استاد جلال الدین همایی و ملأ هاشم جنتی)، میرمحمدرضا بهشتی، شیخ اسدالله ایزدگشسب و...

بزرگان ادبیات: محمدکاظم واله، جواد مجدزاده (متخلص به صهبا، ادیب و شاعر)، میرزا حسن خان جباری انصاری، ابراهیم راه نجات (ادیب و روزنامه‌نگار عصر مشروطیت)، داراب افسر بختیاری، میرزا تقی خان سرتیپ، کمال الدین مجلسی، میرزا محمد مهدی خان مازندرانی، سید جعفر خاکشیر، میرزا محمود تبریزچی و...

عرفا: بابا رکن الدین شیرازی، حاج محمد صادق تخت فولادی (استاد شیخ حسنعلی نخودکی)، ملأ محمدعلی نوری، آقامحمد بیدآبادی، سید محمد صمصام (مشهور به بهلول اصفهان) و...

هنرمندان: درویش عبدالمجید طالقانی (خوشنویس مشهور اواخر عصر صفوی و استاد برجسته شکسته نستعلیق)، حاج میرزا آقا امامی (هنرمند مشهور و بانی احیای هنرهای صفوی مانند جلد سوخت، قلمدان سازی و گل مرغ، استاد محمود فرشچیان)، نایب اسدالله (از او به عنوان یکی از برجسته‌ترین نوازندگان نی در تاریخ ایران یاد کرده‌اند)، عبدالحسین سپنتا (بازیگر فیلم دختر لر، اولین فیلم ناطق ایرانی)، حاج میرزا زن العابدین اشرف الکتاب (خوشنویس)، میرزا محمد باقر نقاشباشی سمیرمی، محمدحسین مذهب، محمدکاظم مجنونی (هنرمند طراح نقش فرش)، جلال تاج اصفهانی (استاد برجسته موسیقی و آواز ایرانی و استاد خوانندگانی چون علیرضا افتخاری، حمیدرضا نوربخش و حسین خواجه امیری)، میرزا محمدحسین عنقا (متخلص به ملک الشعرا و خوشنویس) حسن کسایی، جلیل شهناز و...
اسامی بزرگانی که در بالا یاد شد شاید نام یک صدم بزرگان مدفون در تخت فولاد نیز نباشد.

تاریخچه تخت فولاد
از آنجایی که مزاری منسوب شده به یوشع نبی در گورستان تخت فولاد در تکیه لسان الارض واقع شده است، گفته می شود که قدمت این تخت فولاد به دوران قبل از اسلام بازمی گردد. تا چند دهه اخیر حصاری دیوار گونه به دور تخت فولاد بوده است که طبق پژوهش های به دست آمده به سبک دیلمی ساخته شده بود.

در قرون ۷ تا ۱۰ هجری قمری این مکان برای عبادت و ریاضت بوده است که در نتیجه آن عارفانی همچون بابارکن الدین و بابافولاد رشد می کنند. اکنون آرامگاه بابارکن الدین همواره در جاییست که در گذشته عبادتگاه او بوده است.

تا عصر حکومت صفویان مردم عادت داشتند که اموات خود را در محله خودشان دفن کنند و از این رو تا آن زمان نمی توان تخت فولاد را قبرستان کلی شهر نام برد و دقیقا در دوره صفویان بود که به دلیل گسترش شهر تکیه های زیادی در تخت فولاد به وجود آمد و به بزرگترین گورستان اصفهان مبدل گردید.

دوره رونق بسیار تخت فولاد به زمان حکومت شاه عباس دوم بازمی گردد، آنچنانکه در آن مهمانسرا، تکیه ها  و باغ هایی به وجود آمد. از کارهای جالب شاه عباس دوم، ایجاد دو یخچال بزرگ برای آب خنک دادن به زیارت کنندگان بوده است. با پایان صفویه و حمله افغان ها تخت فولاد تا حد بسیار زیادی آسیب دید و پس از آن تنها در دوره هایی از حکومت قاجاریان باز هم به آن رسیدگی شد.

در این محدوده یک مسجد و آب انبار به نام رکن الملک وجود دارد که به همت سلیمان خان رکن الملک نایب الحکومه اصفهان در زمان حاکمیت ظل السلطان (که در این دوره بناهای بسیاری آسیب دیدند) ساخته شده است.

در عصر حاضر خیابان فیض احداث شد و باغ های کنار آن زمین کشاورزی شدند و نکته اینجاست که  به علت زیاد شدن جمعیت اصفهان  و گسترش شهر نشینی، از حوالی سال ۱۳۳۵ به بعد زمین های کشاورزی و هر آنچه از باغ های دوره صفویه باقی مانده بود خراب و به جای آن محله های مسکونی ایجاد شدند.

آنچه که پس از آن اتفاق افتاد ایجاد مقبره های شخصی تا سال ۱۳۶۳ هجری شمسی بوده است، ولی از آن پس دیگر اجازه دفن اموات در این بخش داده نشد و در نتیجه در سال ۱۳۷۳ هجری شمسی تخت فولاد به عنوان یک اثر ملی ثبت گردید
تکیه های تخت فولاد و تقسیم بندی آنها

تکیه های تخت فولاد را به سه بخش تبدیل نموده اند که آنها را بر حسب نوع معماری شان می توان به شرح زیر بیان کرد:

    تکیه های دوره صفویه تا قاجار
    تکیه های دوره قاجار تا عصر حاضر
    گلستان شهدای اصفهان
روند تخریب

روند تخریب تخت فولاد از دوران پهلوی اول و با واگذاری بخش‌های از آن به مردم عادی برای ساخت مسکن آغاز شد. در اسناد و عکس‌های تاریخی تخت‌فولاد هیچ مدرکی دال بر وجود منازل مسکونی در محدوده این مجموعه مشاهده نشده است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز که مدیریت این مجموعه بر عهده شهرداری اصفهان بوده تلاشی برای بازپس گیری مناطقی که اکنون به صورت مسکونی و تجاری در این بنای مقدس وجود ندارد، انجام نشد.

در حدود بیش از دو دهه پیش در کمال تعجب همه کارشناسان میراث فرهنگی طرح احداث مصلی اصفهان در این مجموعه کلید خورد و بر مبنای آن بیش از یک‌سوم آثار تاریخی آن از بین رفت. مصلایی که هنوز هم ساخت آن تمام نشده است. البته راقم این سطور ایرادی را بر ساخت مصلا در این بنای مقدس تاریخی وارد نمی‌داند. مجریان طرح می‌توانستند با بهره‌گیری از دانش کارشناسان میراث فرهنگی و استادان مرمت آثار باستانی بدون آنکه تخریبی در قبور تاریخی تخت فولاد صورت گیرد، مصلی را نیز بنا کنند.

همچنین انجام طرح‌های بدون برنامه‌ریزی و کار کارشناسی درست باعث شده تا روند تخریب این مجموعه تا به امروز لحظه‌ای قطع نشود. این تخریب هم شامل مقبره‌های قدیمی و هم شامل سنگ‌های قبور برای دوران معاصر است. به‌جز مسئولان مردم عادی و گردشگران نیز در این تخریب نقش عمده‌ای داشتند.

دسترسی
این آرامگاه از دو جهت شرق و غرب، بین دو خیابان سجاد و مصلی و از شمال و جنوب بین دو خیابان شیخ مفید و آزادگان محصور شده و چند خیابان اصلی دیگر هم میان این آرامستان ایجاد شده، ازجمله خیابان‌های، خوانساری، فیض و واله. گلستان شهدا و مصلی امام خمینی نیز از اماکن ویژه و مهم این آرامگاه هستند.

با ارژنگ24 ایران بهتر بشناس.

26 شهریور 1399 ۱۱

نمایش مجله های مشابه